Britaniyanın 1918-ci ildə İranı işğalı və sonucları

«1917-ci ilin oktyabrındakı Rus inqilabı və Osmanlı qoşunlarının Mesopotamiyada məğlubiyyəti və 1918-ci ildə britaniyalılar tərəfindən fəth edilməsi, faktiki olaraq İranın Britaniya tərəfindən şərqdən, cənubdan və qərbdən mühasirəyə alınması ilə nəticələndi. Britaniya qoşunları bölgədəki üstünlüyündən istifadə edərək şərqdən və qərbdən İrana hücum etdilər. Əsas basqın 1918-ci ilin aprelində baş verdi və Azərbaycan əyaləti istisna olmaqla bütün ölkə britaniyalılar tərəfindən işğal edildi.

 

Britaniyalıların 1918-ci il hərbi basqını və işğalı İran tarixində başlıca hadisədir. Sonrakı altmış il ərzində İran faktiki olaraq müstəqilliyini itirdi. Təxminən iyirmi beş il (1918–42) İran tamamilə Britaniya tərəfindən idarə edilmişdi ​​və bundan sonra 1979-cu il İslam inqilabına qədər İran ABŞ-ın hökmranlığı altına düşdü.

 

Tarixi əhəmiyyətinə baxmayaraq, britaniyalıların 1918-ci il basqını ədəbiyyatda nisbətən az diqqət çəkib. Ən əvvəlindən bəri, britaniyalılar İrana basqınla ilə bağlı müstəsna bir gizlilik saxladılar. Danster Ekspedisiya Qoşunları deyilən Britaniyanın əsas işğalçı qüvvəsi səssiz qoşunlar adlandırılmışdı, çünki, hətta britaniyalıların qərargahının yerləşdiyi Bağdadda da onun varlığının özü belə açıq şəkildə müzakirə oluna bilməzdi. Görünür, bu susqun yanaşma bu günə qədər davam etmişdir. Bu dövrlə bağlı bir sıra nisbətən yeni kitablarda bu mövzuda çox az məlumat tapılır. Britaniya qeydlərinə əsaslanan başqa bir araşdırmada, Britaniya işğalçı qoşunu, niyyəti İranı “bolşevik təhdidindən” qorumaq olan nisbətən dost bir qüvvə olaraq təsvir edilir, lakin İran üçün belə bir təhdid haqqında Amerika diplomatik missiyasının Tehrandan siyasi və hərbi hesabatlarında çox az etimad və ya hətta qeyd tapılır.

 

Hərbi nəzarəti ələ alan britaniyalılar, Samsam-üs-Səltənə kabinetinin çöküşünü və 1918-ci ilin avqustunda Vüsuq-üd-Dövlə, Həsən Vüsuqun baş nazir təyin edilməsini təşkil edərək siyasi məngənələrini daha da dərinləşdirməyə girişdilər. Vüsuq hökuməti britaniyalıların, İranı və onun iqtisadi qaynaqlarını, xüsusən də neftini daimi nəzarətə götürmək və İranın iqtisadi inkişafını Britaniya üçün əlverişli istiqamətə yönəltmək niyyətində olduğu Britaniya arxalı bir sivil diktatorluq olaraq xarakterizə edilə bilər. Rəsmi Britaniya nəzarəti 9 Avqust 1919-cu il tarixli İngilis-İran Konvensiyası vasitəsilə əldə edilməli idi. Xalqın britaniyalılara və təklif olunan anlaşmaya qarşı şiddətli əleyhdarlığı ilə qarşılaşdıqda, 1920-ci ilin əvvəlində anlaşmanın həyata keçirilə bilməyəcəyi və Vüsuqun mülki diktaturasındakı təcrübənin uğursuz olduğu aydın oldu.

 

Britaniyanın İran və onun resurslarına təsirli və uzunmüddətli nəzarəti hərbi diktaturanın qurulması ilə əldə edildi. Bu hərbi diktatura, 21 fevral 1921-ci ildə baş verən, kəndli mənşəli, adsız-sansız və demək olar savadsız bir kazak zabitini İranın sonrakı iyirmi il ərzində hərbi diktatoru edən çevriliş nəticəsində təsis edildi. Bu adam Rza xan idi. 1925-ci ildə başqa bir Britaniya çevrilişi ilə Qacar ​​sülaləsi ləğv olundu və Rza xan İran şahı edildi. O, avqust ayında Müttəfiqlərin işğalının ardınca 1941-ci ilin sentyabrında taxtdan imtina etmək məcburiyyətində qaldı və Britaniya gəmisində və Britaniyanın himayəsi altında çıxıb getdi.»

 

Mohammad Gholi Majd, Great Britain & Reza Shah. The Plunder of Iran, 1921-1941. ― Gainesville: University Press of Florida, 2001, səh. 1-2.